Ölçme ve Değerlendirme Soruları (9. Sınıf Tarih Dersi 1. Ünite)
1. Soru
Doğru Cevap: D) Değişim ve süreklilik
Açıklama: Görsellerde MÖ V. yüzyıldan 2024 yılına kadar uzanan süreçte iplik üretiminin evrimi gösterilmektedir. İplik eğirme ve dokuma faaliyeti binlerce yıl boyunca kesintisiz bir şekilde devam etmiş (süreklilik), ancak bu faaliyetin gerçekleştirilmesinde kullanılan araçlar ve teknoloji zamanla büyük bir dönüşüme uğramıştır (değişim). Metinde de zaman içindeki iklim ve yaşam koşullarının değişimi ile teknolojik gelişmeler vurgulanmaktadır.
2. Soru
Metinde tarihsel bilginin şu temel özelliklerine değinilmiştir:
- Neden-Sonuç İlişkisi (Nedensellik): Tarihsel gelişmeler bir zincirin halkaları gibidir. Metinde tekstilin ortaya çıkışı iklim koşullarına, dokumacılığın başlaması ise hayvanların evcilleştirilmesi ve yerleşik hayata geçiş gibi somut nedenlere dayandırılmıştır.
- Kanıtlara Dayalı Çıkarım ve Yorumlama: Geçmişe dair kesin belgelerin olmadığı tarih öncesi dönemler için mevcut bulgulardan yola çıkılarak mantıksal tahminler yapılır. Metindeki "karşılıyor olmalı idi" ve "yönlendirmiş olmalıdır" ifadeleri, tarihsel bilginin eldeki kanıtlara dayanan bir yorumlama süreci olduğunu gösterir.
- Dinamik ve Gelişime Açık Olma: İnsanlığın basit araç kullanımından zamanla gelişmiş üretim teknolojilerine geçmesi, tarihsel süreçlerin ve bilginin durağan olmadığını, sürekli birikerek geliştiğini gösterir.
3. Soru
Kaynak A (Halil İnalcık'ın klasik yöntemi) ve Kaynak B (Enslaved.org dijital projesi) doğrultusunda benzerlik ve farklılıklar şunlardır:
Benzerlikler
- Kaynak Kullanımı: Her iki dönemde de tarih araştırmalarının temelini birinci elden kaynaklar (defterler, mektuplar, günlükler, arşiv belgeleri) oluşturur.
- Doğruya Ulaşma Amacı: Her iki yöntemde de temel hedef, geçmişteki olayları ve insan deneyimlerini en doğru ve gerçeğe uygun şekilde ortaya çıkarmaktır.
Farklılıklar
- Erişim ve Hız: Dijitalleşme öncesinde araştırmacılar arşiv belgelerine ulaşmak için fiziksel olarak kütüphanelere gitmek ve uzun mesailer harcamak zorundayken, dijital dönemde dünya genelindeki milyonlarca belgeye internet üzerinden saniyeler içinde ulaşılabilmektedir.
- Veri İşleme Kapasitesi: Klasik yöntemde bir tarihçi belgeleri tek tek inceleyip kendi zihninde birleştirirken, dijital dönemde bilgisayar sistemleri milyonlarca insanın verisini (yaş, cinsiyet, rota vb.) birbirine bağlayarak büyük verileri (big data) hızla analiz edebilir.
- Kolektif Çalışma: Dijital platformlar dünya çapındaki araştırmacıların ortaklaşa (birlikte çalışabilir şekilde) veri üretmesine ve paylaşmasına imkan tanırken, geleneksel yöntem daha çok bireysel çalışmaya dayanır.
4. Soru
Dijitalleşmenin tarih araştırma ve yazım süreçlerine etkileri ve gerekçeleri şunlardır:
- Tarih Yazımını Demokratikleştirir ve Hızlandırır: Coğrafi ve maddi engeller ortadan kalkar. Dünyanın her yerindeki araştırmacılar belgelere eşit şekilde ulaşabilir; bu da araştırmaların çok daha kısa sürede tamamlanmasını sağlar.
- Kayıp Tarihleri Aydınlatır (Mikro Tarihçilik): Büyük dijital veri tabanları sayesinde, eskiden göz ardı edilen ya da verisine ulaşılamayan sıradan insanların (örneğin Kaynak B'deki köleleştirilmiş 12 milyon insanın) kişisel geçmişleri, kökenleri ve yaşam öyküleri gün yüzüne çıkarılabilir.
- Kültürel Mirası Korur: Fiziksel olarak yıpranma, yangın veya doğal afet riski altında olan tarihi belgeler (Kaynak A'daki eski masraf defterleri gibi) dijitalleştirilerek kalıcı olarak koruma altına alınmış olur.
-
63 ve 64. Sayfalardaki etkinliklerin çözümü
Yeni sayfadaki tarih sorularının detaylı çözümleri ve açıklamaları aşağıda verilmiştir:
5. Soru
Bu tarihi yapılar hakkında bilgi edinmek bireye ve topluma şu faydaları sağlar:
•Kültürel Bilinç ve Aidiyet: Toplumun geçmiş medeniyetlerin başarılarını, mühendislik becerilerini ve yaşam tarzlarını anlamasını sağlayarak ortak bir kültürel miras bilinci oluşturur.
•Tarihsel Empati: Bireylerin geçmişteki insanların hangi ihtiyaçlarla (su depolama, savunma, ticaret, inanç vb.) bu devasa yapıları inşa ettiğini anlamasını ve evrensel insanlık tarihine saygı duymasını sağlar.
•Geleceğe Yön Verme: Geçmişteki mimari, şehircilik ve lojistik çözümlerden ilham alınarak günümüz sorunlarına alternatif bakış açıları geliştirilmesine yardımcı olur.
6. Soru
Doğru Cevap: D) I ve II
Açıklama:
•Görsellerdeki tarihi yapıların günümüze kadar ulaşmış ve tanıtılıyor olması, bu yapılara yani I. kültürel mirasa sahip çıkıldığı düşüncesini doğrular.
•Bu koruma bilinci ve yapıların sergilenmesi, II. gelecek nesiller için örnek oluşturduğu fikrini destekler.
•Ancak III. öncül yanlıştır; çünkü Giza Piramitleri mezar, Dara Sarnıcı su deposu, Colosseum ise arena/tiyatro amacıyla yapılmıştır; hepsi ticari amaçlı değildir (Sadece Karatay Kervansarayı ticari/lojistik amaçlıdır).
7. Soru
Yazar, tarihsel bilginin üretim sürecindeki "Sentez (Birleştirme/Yazım)" aşamasını gerçekleştirerek bu metni yazmıştır.
Açıklama: Yazar; Kültepe-Kaniş'te bulunan çivi yazılı tabletler ve silindir mühürler gibi farklı kaynaklardan (verilerden) elde ettiği bilgileri çözümlemiş, karşılaştırmış ve bunlardan bütüncül, kronolojik bir anlatı oluşturmuştur.
Araştırma Sürecine Etkisi: Metinde de belirtildiği üzere, kaynakların niteliği ve niceliği yazım sürecini doğrudan sınırlar. Eldeki tabletler ağırlıklı olarak ticari faaliyetleri içerdiği için, o dönemin siyasi ve sosyal yapısına dair derinlemesine bir analiz yapılamamış, sadece "kronolojik olmayan, yüzeysel" bilgilere ulaşılabilmiştir. Yani kaynakların türü, tarihçinin yazabileceği tarihin sınırlarını çizer.
8. Soru
Doğru Cevap: B) Kaynakların sınırlı oluşuyla ilgili çıkarımda bulunmuştur.
Açıklama: Metnin son bölümünde yazar, Kültepe'de bulunan tabletlerin ağırlıklı olarak Asurlu tüccarların ticari faaliyetleriyle ilgili olduğunu, siyasi ve sosyal konulara ise çok yüzeysel değindiğini belirtmektedir. Bu durum, eldeki kaynakların sınırlı (tek bir alana yönelik ve yüzeysel) olmasının, o dönemin siyasi tarihi hakkında kapsamlı bilgi edinmeyi engellediği yönünde bir çıkarımdır.
| Sayfa 65 Ölçme Değerlendirmelerin Yapılması |
Sayfadaki tarih sorularının detaylı çözümleri ve cevapları aşağıda verilmiştir:
Sayfadaki tarih sorularının detaylı çözümleri ve cevapları aşağıda verilmiştir:
9. Soru
Metinde geçen Hitit İmparatorluğu'nun başkenti Hattuşaş'taki buluntular (anıtsal kapı, saray, tapınak, yazıt, çivi yazılı kil tablet, mühür baskılı kil toprak vb.) incelenirken C (Filoloji), D (Epigrafi), E (Coğrafya) ve F (Paleografi) bilim dallarından yararlanılır.
- C) Filoloji (Dil Bilimi): Hititçe ve o döneme ait dillerin yapısını ve gelişimini incelemek için gereklidir.
- D) Epigrafi (Yazıt Bilimi): Yapılan kazılarda bulunan anıtsal yapılar üzerindeki sert zeminlere yazılmış yazıtları incelemek için kullanılır.
- E) Coğrafya: Hattuşaş'ın konumunu, başkent olarak seçilme nedenlerini, iklimini ve yer şekillerini analiz etmek için şarttır.
- F) Paleografi (Yazı Bilimi): Kil tabletler üzerinde yer alan çivi yazısını okumak ve dönemini belirlemek için doğrudan bu bilim dalından yararlanılır.
(Not: Mühürlerin üzerindeki sembolleri incelemek için "Sfragistik", toprak kap kacaklar için "Arkeoloji" dallarından da yararlanılır ancak bunlar tabloda seçenek olarak verilmemiştir.)
10. Soru
Tarih öğretmeni, Zeynep ve Ali'nin sorusuna şu şekilde cevap vermelidir:
- Çelişkinin Nedeni (Tenkit Aşaması): Tarihsel kaynaklarda çelişkili bilgilerin bulunması son derece doğaldır. Bu durum, kaynakların farklı kişilerin bakış açısıyla yazılmasından, taraflı olmasından veya zamanla bilgilerin eksik aktarılmasından kaynaklanabilir. Bu aşamada yapılan işe kaynak tenkidi (eleştirisi) denir.
- Çalışmayı Nasıl Etkileyeceği: Bu durum çalışmanın doğruluğunu ve güvenirliğini artırmak için bir fırsattır. Tarihçi, çelişkili bilgileri olduğu gibi kabul etmek yerine sorgulayarak nesnel gerçeğe yaklaşır.
- Bu Aşamadan Sonra Ne Yapılmalı?: Öğrenciler verileri karşılaştırmalı, kaynakların yazarlarını ve yazılış amaçlarını sorgulamalıdır (İç ve Dış Tenkit). Diğer arkeolojik bulgularla (tabletler, mühürler vb.) hangi bilginin daha tutarlı olduğunu belirleyip, ardından bilgileri tasnif ederek Sentez (Yazım) aşamasına geçmelidirler.
11. Soru
Metinde bahsi geçen kaynakların sınıflandırılması şu şekildedir:
- Birinci Elden Kaynaklar (Olayın geçtiği döneme ait olan belgeler):
- Yazıtlar
- Çivi yazılı kil tabletler
- "Bulla" adı verilen mühür baskılı kil topraklar
- Çanak çömlekler
- Anıtsal kapılar, tahıl ambarları, saray ve tapınak kalıntıları
- İkinci Elden Kaynaklar (Olayın geçtiği dönemden sonra, birinci elden kaynaklar kullanılarak üretilen eserler):
- Hattuşaş hakkında yazılmış tarih kitapları
- Ansiklopediler
- Genel ağ (internet) sitele
