Bu ünitede oğuzların Orta Asya'dan Anadolu'ya gelişi ve yerleşmesi ve bunun için yapılan savaş ve mücadeleler anlatılmaktadır.
| ÜNİTE ADI: TÜRKİSTAN'DAN TÜRKİYE'ΎΕ (1040-1299) |
|
Türkistan'dan Türkiye'ye Uzanan Süreçte Ölçme ve Değerlendirme Soruları |
ÜNİTENİN GENEL ÖZETİ:
1. Türklerin İslamiyet’i Kabul Süreci
- İlk Temaslar:
- Müslümanlarla ilk komşuluk ilişkileri Hz. Ömer döneminde Nihavent Savaşı'yla İran'ın fethi sonucu başladı.
- Hz. Osman ve Emeviler döneminde çatışmalar şiddetlendi; bunun en büyük sebebi Emevilerin Arap milliyetçiliğine dayanan Mevali politikası idi.
- Talas Savaşı:
- Talas savaşı sonrası İslamiyet hızla Türkler arasında yayıldı. Abbasilerle yakın ilişkiler kuruldu.
- Abbasiler döneminde dostane ilişkiler kuruldu. 751 Talas Savaşı'nda Çin tehdidine karşı Türk-Arap ittifakı yapıldı ve bu zafer Türklerin Müslüman olma sürecini hızlandırdı
- Türklerin İslamiyeti Kabul Edilme Nedenleri:
- İslamiyet'teki tek tanrı (Gök Tanrı benzerliği),
- Ahiret, cennet-cehennem, kurban ibadeti, adalet ve hoşgörü gibi anlayışların Türk kültürüyle büyük benzerlik göstermesidir
- İlkler: İlk Müslüman Türk boyu Karluklar, Avrupa'da ilk Müslüman Türk devleti İtil Bulgarları, Türkistan'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti ise Karahanlılar olmuştur.
2. Türkistan’da Kurulan Türk-İslam Devletleri
💡
- Özellikleri: Yönetimi, ordusu ve halkı tamamen Türk olan öz bir devlettir Bilge Kül Kadir Han tarafından kurulmuştur
- Yönetim Yapısı: Eski Türk geleneği olan ikili teşkilat (Doğu-Batı) sistemiyle yönetilmiştir
- Dönüm Noktası: Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i resmi din olarak kabul etmişlerdir Gaznelilerle yapılan mücadeleler ve ikili teşkilatın etkisiyle zayıflayarak ikiye ayrılmış ve yıkılmışlardır
💡 Gazneliler (963 - 1187)
- Özellikleri: Alptekin tarafından Afganistan (Gazne) merkezli kurulmuştur
- En Parlak Dönem: Gazneli Mahmut dönemidir. Hindistan'a 17 sefer düzenleyerek İslamiyet'i bölgede yaymıştır Abbasi halifesini koruduğu için "Sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olmuştur
- Yıkılış: Güçlenen Selçuklularla yaptıkları 1040 Dandanakan Savaşı'nı kaybederek çöküş sürecine girmişler ve yerli Afgan halkı olan Gurlular tarafından yıkılmışlardır
📌 3. Anadolu'nun Kapılarını Açan Büyük Savaşlar
💡 BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ (1040 - 1157)
- Kuruluş: Oğuzların Kınık boyu tarafından Horasan'da (İran) kurulmuştur Temellerini Selçuk Bey atmış, resmi kurucusu Tuğrul Bey olmuştur
- Tuğrul Bey Dönemi: Anadolu'ya ilk keşif ve gaza akınları başladı.
- 1048 Pasinler Savaşı ile Bizans mağlup edildi. Bağdat Seferi ile halifeyi kurtaran Tuğrul Bey, "Doğunun ve Batının Sultanı" unvanını aldı
- Sultan Alparslan Dönemi: Kars ve Ani kaleleri fethedildi 1071 Malazgirt Zaferi ile Anadolu'nun kapıları Türklere tamamen açıldı ve yurt edinme süreci hızlandı
- En Parlak Dönem ve Yıkılış: Melikşah ve ünlü vezir Nizamülmülk döneminde en geniş sınırlara ulaşıldı Melikşah sonrası taht kavgaları (atasporu) başladı Moğollarla yapılan Katvan Savaşı'nın kaybedilmesi ve devletin İranlılaşmasına (sarayda Farsça konuşulması) tepki gösteren Oğuzların isyanı ile yıkıldı.
💡 TÜRKİYE (ANADOLU) SELÇUKLU DEVLETİ (1075 - 1308)
(El Selçuk-i Rumi)
- Kuruluş: Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik merkezli kuruldu
- Haçlı Saldırıları: I. Kılıç Arslan döneminde başlayan Haçlı saldırıları nedeniyle merkez İznik'ten Konya'ya taşındı I. Mesut döneminden (1148) itibaren Batı kaynaklarında Anadolu "Türkiye" olarak anılmaya başlandı
- Anadolu'nun Tapusu: II. Kılıç Arslan döneminde 1176 Miryokefalon Savaşı kazanılarak Anadolu'nun Türk yurdu olduğu kesinleşti (tapusu alındı)
- En Parlak Dönem ve Çöküş: En parlak zaman Alaaddin Keykubat dönemidir Onun ölümünden sonra çıkan Baba İshak İsyanı devleti zayıf düşürdü Bunu fırsat bilen Moğollar Anadolu'ya saldırdı ve 1243 Kösedağ Savaşı ile devlet Moğol tabiiyetine girerek çöküş sürecine geçti.
MALİ
Mali, devletin ya da bir kuruluşun gelir, gider, bütçe ve para yönetimi ile ilgili olan işleri ve ekonomik faaliyetleri ifade eder.
- Tanımı: Arapça kökenli bir kelime olup "mala ait, parayla ilgili" anlamına gelir. Günümüzde devletin vergi toplama, bütçe yapma ve kamu harcamalarını yönetme mekanizmalarının tamamını kapsayan finansal sistemi tanımlamak için kullanılır.
- Şıhne (Şahne)
Şıhne, özellikle Selçuklular, Harezmşahlar ve Abbasi Devleti dönemlerinde eyaletlerde veya büyük şehirlerde görev yapan askerî vali veya emniyet müdürüdür.
- Tanımı: Merkezî otoritenin (sultanın veya halifenin) taşradaki askerî ve idari temsilcisidir. Şehrin güvenliğini ve asayişini sağlamak, vergilerin düzenli toplanmasına yardımcı olmak ve merkeze isyan çıkmasını önlemek en temel görevleridir.
Naib
Naib, bir yöneticinin, vekilin veya hâkimin yerine bakan, onu temsil eden yardımcı veya vekil anlamına gelir.
- Tanımı: İslam ve Türk-İslam devletlerinde (Osmanlı dahil) farklı alanlarda kullanılmıştır. Hukuki anlamda, bir kadının (hâkimin) şehir merkezine gidemediği taşra bölgelerine (kazalara) kendi adına adalet dağıtması için atadığı kadı vekilidir. Siyasi anlamda ise hükümdar küçük yaştayken veya tahtta yokken devleti yöneten "Saltanat Naibi" gibi vekilleri ifade eder.
⚔️ Subaşı
Subaşı, Türk-İslam devletlerinde ve özellikle Osmanlı İmparatorluğu'nda barış zamanında şehrin düzen ve güvenliğinden (asayiş), savaş zamanında ise eyalet askerlerine komuta etmekten sorumlu olan askerî idarecidir.
- Tanımı: Eski Türkçe bir kavram olan ve "ordu komutanı/başbuğ" anlamına gelen "Sü-başı" kelimesinden türemiştir. Osmanlı taşra teşkilatında sancak beyinin altında görev yapar, dirlik (tımar) sahiplerinin asayişinden sorumludur ve şehirlerin bugünkü emniyet müdürü görevini üstlenirdi.
