9. Sınıf Tarih Dersi: Tarihsel Bilginin Üretim Süreci
Tarihsel bilgi; fen bilimlerindeki gibi laboratuvarda elementleri karıştırarak değil, geçmişten günümüze kalan izleri ve belgeleri doğru yöntemlerle işleyerek üretilir.
1. Kaynak (Belge) Nedir ve Neden Önemlidir?
Tarihsel bilginin üretimindeki ilk ve en önemli adım kaynak bulmaktır. Tarihe tanıklık eden, üzerinde geçmişin izlerini taşıyan her türlü malzemeye kaynak (belge) denir. Kaynaklar iki temel kritere göre sınıflandırılır:
A) Oluştuğu Döneme Göre Kaynaklar
• Birinci Elden Kaynaklar: Olayın geçtiği döneme ait olan, o dönemin insanları tarafından yapılmış veya yazılmış doğrudan belgelerdir.
• Örnekler: Hitit Kadeş Antlaşması tableti, Orhun Kitabeleri, İstiklal Madalyası, Atatürk'ün Nutuk eseri.
• İkinci Elden Kaynaklar: Olayın geçtiği dönemden sonra, birinci elden kaynaklardan yararlanılarak hazırlanan eserlerdir.
• Örnekler: Günümüz tarihçilerinin yazdığı tarih kitapları, ansiklopediler, belgeseller.
B) Malzemenin Türüne Göre Kaynaklar
• Yazılı Kaynaklar: Tabletler, kitabeler, fermanlar, paralar, antlaşmalar, hatıratlar.
• Sözlü Kaynaklar: Destanlar, efsaneler, mitler, şiirler, hikayeler.
• Görsel ve İşitsel Kaynaklar: Resimler, fotoğraflar, filmler, ses kayıtları, haritalar.
• Maddi (Arkeolojik) Kaynaklar: Tarihi kalıntılar, binalar, silahlar, paralar, kıyafetler, ev eşyaları.
2. Tarihsel Bilginin Üretim Aşamaları (Yöntem)
Bir tarihçi, kafasına göre tarih yazamaz. Bilimsel ve güvenilir bir tarihsel bilgi üretmek için 5T Aşaması denilen şu bilimsel yöntemi eksiksiz uygulamak zorundadır:
1. Tarama (Kaynak Arama): Araştırılacak konuyla ilgili dünyadaki tüm yazılı, sözlü ve arkeolojik belgelerin tespit edilip toplanması aşamasıdır.
2. Tasnif (Sınıflandırma): Toplanan belgelerin karmaşayı önlemek için zamana, mekâna veya konuya göre düzenli bir sıraya konulmasıdır.
3. Tahlil (Çözümleme): Belgelerdeki bilgilerin ne anlama geldiğinin çözülmesi ve konuyu aydınlatmada ne kadar yeterli olduğunun ölçülmesidir.
4. Tenkit (Eleştiri): Belgelerin güvenilir olup olmadığının test edildiği en kritik aşamadır. İki şekilde yapılır:
• Dış Tenkit: Belgenin yazarı, yazıldığı tarih, basıldığı yer ve orijinalliği kontrol edilir (Eser sahte mi gerçek mi?).
• İç Tenkit: Yazarın tarafsız olup olmadığı, verdiği bilgilerin mantıklı ve diğer belgelerle uyumlu olup olmadığı incelenir.
5. Terkip (Sentez): Doğruluğundan emin olunan tüm bilgilerin birleştirilerek nesnel (objektif) bir tarih metnine dönüştürülmesidir.
3. Tarihe Yardımcı Bilim Dalları
Tarihçi, geçmişteki insan faaliyetlerini tek başına çözemez. Bilgi üretim sürecinde diğer bilim dallarından doğrudan yardım alır:
• Arkeoloji: Kazı bilimidir. Özellikle yazının olmadığı tarih öncesi dönemlerin aydınlatılmasında en önemli yardımcıdır.
• Kronoloji: Zaman bilimidir. Olayların ne zaman yaşandığını ve sebep-sonuç ilişkisini kurmayı sağlar.
• Coğrafya: Yer bilimidir. Olayların geçtiği mekânın iklim ve yeryüzü şekillerinin insana etkisini inceler.
• Epigrafi: Kitabeler ve anıtlar üzerindeki yazıları inceleyen bilimdir (Örn: Orhun Kitabeleri).
• Paleografya: Eski yazıların türlerini ve alfabesini inceleyen bilimdir.
• Numizmatik (Meskukat): Eski paraları inceler. Paranın malzemesi (altın, gümüş) o devletin ekonomik gücünü gösterir.
• Antropoloji: İnsan ırklarını ve kemik yapılarını inceleyen bilimdir.
• Filoloji: Dil bilimidir. Dillerin akrabalıklarını ve kelime kökenlerini inceler.
• Diplomatik: Siyasi belgeleri, fermanları ve resmi yazışmaları inceleyen bilim dalıdır.
• Heraldik: Armaları ve mühürleri inceleyen bilim dalıdır.
Özet Karşılaştırma Tablosu
| Kaynak / Bilim Türü | Temel Özelliği | En Net Örnek |
|---|---|---|
| Birinci Elden Kaynak | Olayın yaşandığı döneme ait doğrudan belge. | Göktürk parası, Kadeş Antlaşması |
| İkinci Elden Kaynak | Dönem kaynaklarından yararlanıp sonradan yazılan eser. | 9. Sınıf Tarih Ders Kitabı |
| Tenkit (Eleştiri) Aşaması | Bilginin sahte mi gerçek mi, taraflı mı nesnel mi olduğu testi. | Belgenin yazıldığı kağıdın yaşını ölçmek |
| Paleografya vs Epigrafi | Paleografya eski el yazılarını, Epigrafi anıt/taş yazıtlarını inceler. | Paleografya: Göktürk alfabesi / Epigrafi: Orhun Yazıtı |
Yeni- HAZIR DEĞİL
| ÜNİTE NO | ÜNİTE KONULARI | AÇIKLAMA |
| I. ÜNİTE | GEÇMİŞİN İNŞA SÜRECİNDE TARİH 1.1. Tarih Öğrenmenin Faydaları 1.2. Tarihin Doğası 1.3. Tarihsel Bilginin Üretim Süreci 1.4. Tarih Araştırma ve Yazımında Dijital Dönüşüm 1. Ünite Ölçme ve Değerlendirme Soruları |
YENİ YENİ YENİ YENİ YENİ |
|
II. ÜNİTE |
TARİH ÖNCESİ ÇAĞLAR TAŞ VE MADEN DEVRİ ESKİ ÇAĞ MEDENİYETLERİ-HİTİTLER 2.2. Eski Çağ'da Yönetenler ve Savaşanlar |
|
| III. ÜNİTE | ORTA ÇAĞ MEDENİYETLERİ .jpg) 3.1. Orta Çağ'daki Kitlesel Göçler. 3.2. Orta Çağ'daki Siyasi ve Askeri Gelişmeler 3.3. Orta Çağ'da Ticaret Yolları 3.4. Orta Çağ'da Bilim, Kültür ve Sanat 3. Ünite Ölçme ve Değerlendirme Soruları. Kaynakça Türkiye'nin Mülki İdare Bölümleri ile Kara ve Deniz Komşuları Haritası Türk Dünyası Haritası |
YENİ YENİ YENİ YENİ YENİ YENİ YENİ |
| ETKİNLİKLER |
