Konu 4, Tarihi Araştırmalarda Başvurulan Yöntem ve Kaynak Türleri

Tarih bilimi, fen bilimleri gibi laboratuvarda deney ve gözlem yapamaz. Bu yüzden kendine has bilimsel bir araştırma yöntemi kullanır. Bir tarihçinin bilgi üretirken takip ettiği adımlar ve kullandığı kaynaklar şunlardır:

1. Kaynak (Belge) Türleri
Tarihî bir olay hakkında bilgi veren, tanıklık eden her türlü malzemeye kaynak denir.

Kaynaklar iki ana gruba ayrılır:
• Birinci Elden Kaynaklar (Ana Kaynak): Olayın geçtiği döneme ait, doğrudan o dönemde yapılmış veya yazılmış belgelerdir.
• Örnekler: Orhun Kitabeleri, arkeolojik kazılarda bulunan paralar, kil tabletler, istatistikler, dönemin padişah fermanları, istiklal madalyaları.
• İkinci Elden Kaynaklar: Olayın geçtiği döneme yakın ya da o dönemin kaynaklarından yararlanılarak sonradan yazılmış eserlerdir.
• Örnekler: Lise tarih ders kitapları, tarihçi İlber Ortaylı'nın araştırma kitapları, ansiklopediler, makaleler.

2. Tarih Araştırmasının 5 Basamağı (5T Yöntemi)

Bir tarihçi, araştırma yaparken sırasıyla şu bilimsel aşamalardan geçer:
1. Tarama (Kaynak Arama): İncelenecek olayla ilgili her türlü belgenin, kitabın ve kalıntının toplanması aşamasıdır.
2. Tasnif (Sınıflandırma): Toplanan belgelerin incelenmesini kolaylaştırmak için zamana, mekâna ve konuya göre bölümlere ayrılmasıdır.
3. Tahlil (Çözümleme): Eldeki bilgilerin yeterli olup olmadığının, kaynakların ne kadar işe yarayacağının kontrol edildiği aşamadır.
4. Tenkit (Eleştiri): Toplanan kaynakların güvenilir olup olmadığını test etme aşamasıdır. Kendi içinde ikiye ayrılır:
• Dış Tenkit: Belgenin fiziksel yapısına bakar. Yazarı kim? Hangi dönemde basılmış? Kağıdı orijinal mi, sahte mi?
• İç Tenkit: Belgenin içindeki bilgilerin doğruluğuna bakar. Yazar tarafsız mı? Bilgiler diğer kaynaklarla uyuşuyor mu?
5. Terkip (Sentez/Birleştirme): Doğruluğu kanıtlanan tüm bilgilerin bir araya getirilerek kitap, makale veya ders notu haline getirilmesi yani bilginin üretilmesi aşamasıdır.

📌 Sınavda Çıkacak Kritik Noktalar Tablosu

Çoktan Seçmeli Örnek Test Soruları:

1. Tarih araştırmalarında elde edilen kaynakların yazarının kim olduğu, hangi dönemde yazıldığı, içerdiği bilgilerin gerçeği yansıtıp yansıtmadığı gibi hususların incelendiği ve sorgulandığı aşama aşağıdakilerden hangisidir?
A. Tasnif (Sınıflandırma)
B. Tahlil (Çözümleme)
C. Tenkit (Eleştiri)
D. Terkip (Sentez)

2. Tarih araştırmalarında kullanılan kaynaklar türlerine ve özelliklerine göre yazılı, sözlü, görsel ve kalıntı (yazısız) kaynaklar olarak gruplandırılır. Aşağıdakilerden hangisi "kalıntı (yazısız)" kaynaklar arasında yer alır?
A. Göbeklitepe'deki tapınak kalıntıları
B. Orhun Kitabeleri
C. Dede Korkut Hikâyeleri
D. Hitit Kanunları

3. Bir tarihçi, incelediği döneme ait bulduğu bir belgenin öncelikle fiziki özelliklerine (kâğıt, mürekkep, imza vb.) bakarak sahte olup olmadığını anlamaya çalışmış, ardından belgenin içindeki bilgilerin doğruluğunu diğer çağdaş kaynaklarla karşılaştırmıştır. Bu çalışmada tarihçi sırasıyla hangi yöntem aşamalarını uygulamıştır?
A. Tasnif - Terkip
B. Tahlil - Tasnif
C. Terkip - Tahlil
D. Dış tenkit - İç tenkit

1. Suru: Doğrru Cevap C: Tenkit (eleştiri) aşamasında, kaynakların güvenilirliği, yazarın tarafsızlığı ve bilgilerin doğruluğu (iç ve dış tenkit yapılarak) sorgulanır.
2. Soru: Doğru Cevap A: Arkeolojik kazılar sonucu ortaya çıkan mimari kalıntılar ve eşyalar yazı barındırmadığı için kalıntı (yazısız) kaynak kabul edilir.
3. Soru; Doğru Cevap D:  Belgenin fiziki yapısının incelenmesi "dış tenkit", içerdiği bilgilerin doğruluğunun sorgulanması ve karşılaştırılması ise "iç tenkit"tir.