8. Gök Türkler

Ortaçağda Müslümanlıktan önce kurulan Türk Devletlerinin en büyüdür.  Bu devleti-kuran Oğuzlar; Göktürk imparatorluğu kuruluncaya kadar kendilerini gösterememişler ve silik bir hayat yaşamışlar. Önce Ergenekon'da sonra Altay dağları bölgesine yerleşmişler. Devlet kurulmadan önce demircilikle uğraşmışlardı. 535 yılında iyice güçlenmişlerdi. Avar hâkimiyetindeki Töleslerin ayaklanmasını,  Avar Hükümdarının isteği üzerine bastıran Bumin, bunun karşılığında kızını kendisine eş olarak ister. İsteği kabul olmayınca ayaklanarak Avarları yenerek merkezi Ötüken olmak üzere 552 'de I. Göktür Devletini kurdu. Böylece; Orta Asya'da pek çok devlet kuran Türkler Tarihte ilk kez milli adımızla söylenen Göktür İmparatorluğu Devleti’ni Kurmuşlar.  I. Göktürk devletinin kurucusu  Bumin Handır. Bumin Kağan, kendisine büyük destek ve yardım eden kardeşi İstemi'yi Yabgu unvanıyla batı kanadına getirdi. Ve aynı yıl içinde öldü.

       Göktürkler; Çin, Akhun, Sasani ve Bizans ile mücadele etmişlerdir.

Bumin’den sonra yerine önce Ko-lo; daha sonra da Mukan geçti. Mukan Kağan döneminde Göktürk devleti en parlak dönemini yaşadı. Bu dönemde Avar devletine son verildi, Kitanlar ve Kırgızlar egemenlik altına alındı. En büyük düşmanları Çinlilerdi ve Çinlilere Göktürklerin üstülüğünü kabul ettirildi.

Mukan Kağan devletin geleceğini güvence altına almak için kızını Çin imparatoru ile evlendirdi. Ancak sonraki dönemlerde Türk kağanlarının Çinli prenslerle evlenmesi Çinlilerin kışkırtması nedeniyle ülkede iç karışıklıklar çıktı.

İstemi Yabgu, İpek Yolu’nun denetimini eline geçirmek için Sasanilerle anlaşarak Akhun devletine saldırarak bu devletin topraklarını aralarında paylaştılar (557). Sasanilerin İpek yolu üzerinde hakimiyet kurmak istemeleri üzerine bu defa da Bizans ile anlaşarak Sasanilere saldırdılar. Sasanilerin bu savaşta yıpranarak zayıflamaları nedeniyle bir süre sonra Müslüman Arapların saldırması sonucu yıkılarak bu topraklar Müslümanların eline geçti.

Mukan Kağan ve İstemi Yabgu'nun ölümü üzerine Göktürkler zayıflamış ve Çin entrikalarıyla da 582 yılında Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayrılmıştır. İstemi yabgunun ölümü üzerine yerine geçen oğlu Tardu doğu kanadıyla anlaşamayınca ülkede taht kavgaları başladı ve ülke ikiye bölündü (582)
Doğu Göktürkler 630, Batı Göktürkler de 659 da Çin hâkimiyetine girerek devletlerini ve bağımsızlıklarını kaybetmişlerdir. 

 II. GÖKTÜR DEVLETİ (KUTLUK DEVLETİ)
(682-744)
Kutluk Kağan (İlteriş)
Kapgan Kağan
Bilge ve Kültigin

681 yılına kadar Çin egemenliğinde yaşayan Doğu Göktür Devleti, Kutluk zamanında isyan   ederek Çinlileri yenilgiye uğrattı ve II. Göktür devletini (Kutluk Devleti) kurdu. Uygurları ve Kırgızları egemenliğine aldı. 682 yılında Ötüken'i ele geçiren Kutluk "İlteriş" unvanım aldı. 692 yılında ölünce yerine Kapgan onun da ölümü üzerine taht kavgaları ile devlet sarsıldı. Bilge ve Kül Tigin kardeşler Kapagan'ın yerine geçen oğlu İnal'ı bir ihtilal ile ortadan kaldırarak tahtı ele geçirdiler. Kül Tigin’in isteği üzerine Bilge, kağan olmuştur. Kül Tigin ise Ordu komutanı olmuştur. Vezir Tonyukuk eski danışmanlık görevini yürütmüştür.

Göktürkler devleti en parlak dönemini Bilge Kağan zamanında yaşadı.

 Her üç dönemde Tonyukuk vezirlik görevini yapmıştır. 725'te Tonyukuk, 731'de Kül Tigin ve 735'te Bilge Kağanın ölümüyle iç karışıklıklar çıkmıştır. Basmiller, Karluklar ve Uygurlar birleşerek Göktürkleri yıkmışlardır. Göktürklerin yerine Uygurlar sahneye çıkmışlar ve aynı topraklara hâkim olmuşlardır.

Bu dönemde ilk kez Türkler hem tarihlerini hem de sosyal yaşamlarını dile getiren zengin Yazılı Abideler bırakmışlar. Bunlar Türk Dilinin ve tarihinin geçmişini bize tanıtmakta yardımcı olmaktadır.  

Özellikleri:
Yuluğ Tigin tarafindan yazılmıştır.
1893 yılında Danimarkalı W. Thamson tarafından okunmuştur.

Türk- tarihine; ait ilk yazılı belgelerdir.
Türklerde sosyal devlet anlayışının ipuçlarını vermesi bakımından önemlidir.

Gök Türklerin Türk tarihindeki Önemi: 
1.İlk kez Türk adını taşıyan Türk devletini kurmuşlar.   
2.İslâm öncesi kurulan Türk devletleri içerisinde en geniş sınırlara ulaşanı ve en güçlü olanıdır.
3. Milliyetçilik anlayışı bu dönemde büyük gelişme göstermiştir.
4. Türkistan bu dönemde hızla Türkleşmiştir.
5. En eski yazılı Türk belgeleri Göktürklere aittir. Orhun Kitabelerini hazırlayarak Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı örneklerini ortaya koymuşlardır.
6.Çadır hayatı sürmelerine rağmen gelişmiş bir yazı ve takvim kullanmışlardır. 
 
 Not: Göktürler döneminde belirgin şekilde ulusçu bir politika izlenmiştir. Bu durumun ortaya çıkmasında Türlerin uzun süre Çin esaretinde kalmalarının etkili olmuştur.